लगानी

Digital Handwritten Lesson

लगानी (Investment) | पोखराको सेरोफेरो | कक्षा ८
New Millennium Academy · Birauta, Pokhara-17
लगानी (Investment)
पोखराको सेरोफेरो
कक्षा ८ पोखराको सेरोफेरो वि.सं. २०८३
१

लगानी भनेको के हो ?

लगानी (Investment) को अवधारणा

लगानी — व्यवसायको मेरुदण्ड

कुनै उद्योग, व्यापार वा व्यवसाय सुरु गर्न र सञ्चालन गर्नका लागि पैसा, समय, श्रम, सीप वा अन्य स्रोतहरू प्रयोग गर्नु नै लगानी (Investment) हो। व्यवसाय सुरु गर्न र उत्पादन गर्न लगानी अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
उदाहरणहरू
  1. होटल खोल्न पैसा लगानी गर्नु
  2. पसल खोल्न सामान किन्नु
  3. उद्योग स्थापना गर्न मेसिन किन्नु
२

लगानीको उद्देश्य

  1. नाफा कमाउनु
  2. उत्पादन बढाउनु
  3. रोजगारी सिर्जना गर्नु
  4. आर्थिक विकास गर्नु
  5. व्यवसाय विस्तार गर्नु
३

लगानीका प्रकारहरू

🏗️

स्थिर लगानीFixed Investment

दीर्घकालीन प्रयोगका लागि गरिने लगानी।
उदा: भवन, मेसिन, जमिन, सेयर
⚙️

चल लगानीWorking Investment

दैनिक व्यवसाय सञ्चालन गर्न प्रयोग हुने लगानी।
उदा: कच्चा पदार्थ, तलब, बिजुली खर्च
📈

वित्तीय लगानीFinancial Investment

नाफाका लागि बैंक वा शेयरमा गरिने लगानी।
उदा: बैंक निक्षेप, शेयर बजार
🎓

मानवीय पूँजीमा लगानीHuman Capital Investment

ज्ञान, सीप, तालिम र शिक्षा विकासका लागि गरिने लगानी।
उदा: तालिम, शिक्षा, सीप विकास कार्यक्रम

अभ्यास समाधान — भाग क

(पुरानो पाठ्यपुस्तक अनुसार)

प्रश्न १

अति छोटो उत्तर  K

(क) लगानी भन्नाले के बुझिन्छ ?
भविष्यमा निश्चित प्रतिफल वा नाफा प्राप्त गर्ने उद्देश्यले वर्तमान समयमा पूँजी, समय, र स्रोतहरूलाई कुनै व्यवसाय वा वित्तीय उपकरणमा लगाउने कार्यलाई लगानी भनिन्छ।
(ख) लगानी किन आवश्यक छ ?
आफ्नो पूँजी वृद्धि गर्न, नियमित आय आर्जन गर्न, आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र नयाँ व्यवसाय सञ्चालन गर्न लगानी आवश्यक छ।
(ग) लगानीका तत्त्वहरू के के हुन् ? कुनै दुई तत्त्वको नाम लेख्नुहोस्।
लगानीका मुख्य तत्त्वहरू प्रतिफल (Return), जोखिम (Risk), समय (Time), र तरलता (Liquidity) हुन्। कुनै दुई तत्त्व: प्रतिफल र जोखिम।
(घ) स्वामित्व लगानी भन्नाले के बुझिन्छ ?
कुनै पनि कम्पनीको सेयर खरिद गरेर वा घरजग्गा जस्ता सम्पत्तिमा लगानी गरेर उक्त वस्तु वा व्यवसायको मालिक बन्ने प्रक्रियालाई स्वामित्व लगानी (Equity Investment) भनिन्छ।
प्रश्न २

छोटो उत्तर  U

(क) लगानीका उद्देश्यहरू के के हुन् ? सूचीबद्ध गर्नुहोस्।
  • नाफा आर्जन गर्नु: लगानी गरिएको पूँजीबाट उचित ब्याज वा लाभांश प्राप्त गर्नु।
  • पूँजीको वृद्धि: समयको अन्तरालसँगै लगानीको मूल्य बढाई सम्पत्ति निर्माण गर्नु।
  • आर्थिक सुरक्षा: भविष्यमा आइपर्ने आर्थिक समस्याहरूबाट बच्न पूर्वतयारी गर्नु।
  • सामाजिक प्रतिष्ठा: ठूला उद्योग र व्यवसायमा लगानी गरेर समाजमा आफ्नो पहिचान बनाउनु।
  • कर लाभ: सरकारले तोकेका कतिपय क्षेत्रमा लगानी गरेर करमा छुट प्राप्त गर्नु।
(ख) उद्योग व्यापार तथा व्यवसायमा लगानी किन आवश्यक पर्दछ ?
  1. कच्चा पदार्थ र मेसिनरी औजार खरिद गर्न।
  2. दक्ष जनशक्ति (कर्मचारी) लाई पारिश्रमिक दिन र तालिम प्रदान गर्न।
  3. व्यवसायको विज्ञापन र बजारीकरण गरी बजार विस्तार गर्न।
  4. नयाँ प्रविधिको प्रयोग गरेर उत्पादनको गुणस्तर सुधार्न।
  5. व्यवसायलाई दिगो रूपमा सञ्चालन गर्न र प्रतिस्पर्धामा टिकिरहन।
(ग) लगानीका प्रकारहरू लेखी व्याख्या गर्नुहोस्।
  1. वित्तीय लगानी (Financial Investment): सेयर बजार, ऋणपत्र, बैंक निक्षेप, र बीमा जस्ता क्षेत्रमा गरिने लगानी। यसमा कागजी रूपमा स्वामित्व हुन्छ।
  2. भौतिक वा वास्तविक लगानी (Real Investment): घरजग्गा, सुनचाँदी, उद्योग, कलकारखाना र मेशिनरी जस्ता ठोस सम्पत्तिमा गरिने लगानी।
  3. समयका आधारमा: अल्पकालीन (Short-term) र दीर्घकालीन (Long-term) लगानी।
(घ) लगानीका लक्ष्य तथा उद्देश्यहरूका बारेमा लेख्नुहोस्।
लगानीको लक्ष्य भनेको अन्तिम गन्तव्य हो भने उद्देश्य त्यस गन्तव्यमा पुग्ने माध्यम हो। सामान्यतया लगानीकर्ताको मुख्य लक्ष्य आफ्नो सम्पत्तिको मूल्य बढाउनु र भविष्यका लागि बचत गर्नु हुन्छ। जस्तै: नियमित आम्दानीका लागि घर भाडामा लगाउनु वा दीर्घकालीन लाभका लागि राम्रो कम्पनीको सेयरमा पैसा लगाउनु। स्पष्ट लक्ष्य र उद्देश्य भएको लगानीले जोखिम कम गर्न र सफलताको सम्भावना बढाउन मद्दत गर्दछ।
प्रश्न ३

लामो उत्तर  HA

(क) 'व्यवसाय सुरू गर्नका लागि लगानी एक प्रमुख तत्त्व हो।' यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
"लगानी बिनाको व्यवसाय, इन्धन बिनाको गाडी जस्तै हो।"
व्यवसाय सञ्चालनको हरेक चरणमा लगानीको अहम् भूमिका हुन्छ, जसलाई निम्न बुँदाहरूले पुष्टि गर्दछन्:
  1. पूर्वाधार निर्माण: व्यवसाय सुरु गर्न जग्गा, भवन, फर्निचर र मेशिनरी जस्ता आधारभूत भौतिक संरचना तयार गर्न ठूलो परिमाणमा लगानी चाहिन्छ। यी संरचना बिना उत्पादन वा सेवा प्रवाह सम्भव छैन।
  2. कार्यशील पूँजी (Working Capital): दैनिक खर्चहरू जस्तै कच्चा पदार्थको खरिद, बिजुलीको महसुल, र ढुवानी खर्चका लागि निरन्तर पैसाको प्रवाह हुनुपर्छ, जुन लगानीबाटै प्राप्त हुन्छ।
  3. जोखिम वहन गर्ने क्षमता: सुरुवाती चरणमा व्यवसाय नाफामा जान समय लाग्न सक्छ। यस्तो बेला व्यवसायलाई टिकाइराख्न र घाटा सहनसक्ने शक्ति लगानीले नै प्रदान गर्छ।
  4. आविष्कार र विकास (R&D): बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्नका लागि नयाँ अवधारणा र प्रविधिको विकास गर्नुपर्ने हुन्छ। यसका लागि गरिने अनुसन्धानमा लगानी अनिवार्य हुन्छ।
  5. आत्मविश्वास र साख: जब व्यवसायीले आफ्नै पूँजी लगानी गर्छ, तब बैंक र अन्य वित्तीय संस्थाहरूले पनि विश्वास गरेर थप ऋण वा सहयोग प्रदान गर्छन्।

निष्कर्ष: लगानी केवल पैसा मात्र नभएर व्यवसायको प्राण हो। यसले योजनालाई यथार्थमा बदल्न, चुनौतीहरू सामना गर्न र व्यवसायलाई विस्तार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। तसर्थ, व्यवसाय सुरु गर्न लगानी एक अनिवार्य र प्रमुख तत्त्व हो।

अभ्यास समाधान — भाग ख

(नयाँ पाठ्यपुस्तक अनुसार)

प्रश्न १

अति छोटो उत्तर  K

(क) लगानी भनेको के हो ?
भविष्यमा फाइदा वा नाफा कमाउने उद्देश्यले वर्तमान समयमा पैसा, श्रम वा स्रोत साधन कुनै काममा लगाउनु नै लगानी (Investment) हो।
(ख) मानवीय पूँजीमा लगानी भन्नाले के बुझिन्छ ?
मानिसको सीप, शिक्षा, स्वास्थ्य र तालिम (Training) मा गरिने लगानीलाई मानवीय पूँजीमा लगानी (Human Capital Investment) भनिन्छ।
(ग) स्थिर लगानीको उदाहरण लेख्नुहोस्।
घर, जग्गा, कलकारखानाका मेसिनहरू (Machines) र गाडी खरिद गर्नु स्थिर लगानी (Fixed Investment) का उदाहरण हुन्।
प्रश्न २

छोटो उत्तर  U

(क) लगानीका उद्देश्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
  • भविष्यमा नियमित रूपमा नाफा वा आम्दानी (Income) कमाउनु।
  • आफ्नो पूँजी वा धनको मूल्य बढाउनु (Capital Growth)।
  • स्वरोजगार बन्नु र अरूका लागि पनि रोजगारीका अवसरहरू (Employment) सिर्जना गर्नु।
  • भविष्य सुरक्षित र आर्थिक रूपमा बलियो बनाउनु।
(ख) चल लगानी भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
व्यवसाय चलाउनका लागि दैनिक रूपमा आवश्यक पर्ने र छिट्टै नगदमा परिणत हुने पूँजीमा गरिने लगानीलाई चल लगानी (Working Capital Investment) भनिन्छ। यसले व्यवसायको दैनिक कार्यलाई सहज बनाउँछ।

उदाहरण: कच्चा पदार्थ (Raw materials) किन्नु, स्टक (Stock) मा राख्नु, र कामदारलाई ज्याला दिनु।
(ग) वित्तीय लगानी भन्नाले के बुझिन्छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
कुनै भौतिक सामान सिधै नकिनी विभिन्न वित्तीय साधन वा कागजातमा पैसा लगाउनुलाई वित्तीय लगानी (Financial Investment) भनिन्छ। यसबाट ब्याज वा लाभांश (Dividend) प्राप्त हुन्छ।

उदाहरण: बैंकमा फिक्स्ड डिपोजिट (Fixed Deposit) राख्नु, सरकारी ऋणपत्र (Bonds) किन्नु, वा सेयर बजारमा (Share Market) सेयर किन्नु।
(घ) तपाईंको परिवारले कुन कुन क्षेत्रमा के के लगानी गर्नुभएको छ ?
  • भौतिक क्षेत्र (Physical Sector): खेतीपातीका लागि जग्गा र बस्नका लागि घर निर्माणमा लगानी गरिएको छ।
  • वित्तीय क्षेत्र (Financial Sector): बैंकमा मुद्दती खाता (Fixed Deposit) र केही कम्पनीको सेयर (Share) मा लगानी गरिएको छ।
  • मानवीय पूँजी (Human Capital): हाम्रो राम्रो शिक्षा (Education), स्वास्थ्य र क्षमता विकासका लागि विभिन्न तालिममा लगानी गरिएको छ।
प्रश्न ३

लामो उत्तर  HA

(क) लगानीका प्रकार लेखी छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
लगानीलाई यसको प्रकृति, समय र उद्देश्यका आधारमा विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
१. समयका आधारमा (Based on Time)
  • अल्पकालीन लगानी (Short-term Investment): थोरै समय (सामान्यतया १ वर्षभित्र) का लागि गरिने लगानी हो; जस्तै कच्चा पदार्थ किन्नु।
  • दीर्घकालीन लगानी (Long-term Investment): धेरै वर्षसम्म फाइदा लिनका लागि गरिने लगानी हो; जस्तै घर, जग्गा वा ठूला मेसिनरीमा गरिने लगानी।
२. पूँजीको आधारमा (Based on Capital)
  • थोरै पूँजीको लगानी (Small-scale Investment): थोरै पैसा र साना व्यवसायमा गरिने लगानी; जस्तै खुद्रा पसल वा साना घरेलु उद्योग।
  • धेरै पूँजीको लगानी (Large-scale Investment): ठूलो रकम आवश्यक पर्ने लगानी; जस्तै जलविद्युत आयोजना वा ठूला उद्योगहरू।
३. प्रकृतिका आधारमा (Based on Nature)
  • स्थिर र चल लगानी: मेसिन, भवन जस्ता सम्पत्ति स्थिर लगानी हुन् भने दैनिक खर्च चलाउने पूँजी चल लगानी हुन्।
  • वित्तीय लगानी: बैंक डिपोजिट, सेयर, र डिबेन्चर जस्ता वित्तीय कागजपत्रमा गरिने लगानी।
  • मानवीय पूँजीमा लगानी: मानिसको बुद्धि, शिक्षा, सीप र स्वास्थ्य सुधार्न गरिने लगानी।
(ख) "आजको लगानी भोलिको प्रतिफल" शीर्षकमा दुई साथीबीच संवादको नमूना बनाउनुहोस्।
राम: नमस्ते श्याम ! तिमी आजकाल कम्प्युटर कोर्स र अंग्रेजी भाषा सिकिरहेका छौ रे हो ? यसमा त धेरै समय र पैसा खर्च भइरहेको होला नि !
श्याम: नमस्ते राम ! हो, तिमीले सही भन्यौ। अहिले मेरो समय र बुबाआमाको केही पैसा यसमा खर्च भइरहेको छ। तर यो खर्च मात्र होइन, यो त मेरो लगानी (Investment) हो।
राम: लगानी ? लगानी त पैसा कमाउनका लागि बैंक वा सेयर बजारमा गरिन्छ भन्थे, यो पढाइ र सीपमा पनि लगानी हुन्छ र ?
श्याम: एकदम हुन्छ नि राम ! यसलाई मानवीय पूँजीमा लगानी (Human Capital Investment) भनिन्छ। "आजको लगानी भोलिको प्रतिफल" भनेको यही हो। आज मैले राम्रो शिक्षा र सीप सिकेँ भने भोलि भविष्यमा राम्रो जागिर पाउन सक्छु वा आफ्नै व्यवसाय सुरु गरेर धेरै आम्दानी गर्न सक्छु।
राम: ए ! बुझेँ। त्यसोभए हामीले अहिले कक्षा ८ मा मिहिनेत गरेर पढ्नु पनि भविष्यको राम्रो नतिजाका लागि लगानी नै रहेछ, होइन त ?
श्याम: हो नि ! हामीले आज समय र अध्ययनमा गर्ने लगानीले भोलि हाम्रो जीवन सफल र सुरक्षित बनाउँछ। त्यसैले वर्तमानको सही लगानीले नै सुन्दर भविष्यको निर्माण गर्छ।
राम: धेरै राम्रो कुरा सिकायौ श्याम। अबदेखि म पनि आफ्नो समय र स्रोतको सही सदुपयोग गर्दै आफ्नो अध्ययन र क्षमता विकासमा लगानी बढाउनेछु। धन्यवाद !
श्याम: तिम्रो सोच धेरै राम्रो छ राम, धन्यवाद !
← Return to Chapter

Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya