उद्योग
Digital Handwritten Lesson
उद्योग
उद्योगको परिचय र प्रकार
उद्योग भनेको कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरी तयारी वस्तु उत्पादन गर्ने काम हो। उद्योगले देशको आर्थिक विकासमा सघाउ पुऱ्याउँछ र मानिसलाई रोजगारी दिन्छ। पुँजीको आकारअनुसार उद्योगलाई लघु, घरेलु तथा साना, मझौला र ठुला गरी विभाजन गरिएको छ।
घरेलु तथा साना उद्योग
परम्परागत सिप र स्थानीय कच्चापदार्थ प्रयोग हुने, १० देखि ५० किलोवाटसम्म बिजुली खपत गर्ने र बढीमा १५ करोडसम्म पुँजी हुने उद्योग।
- उदाहरण: छपाई, हातेतान बुनाइ, मूर्तिकला, अचार उद्योग, गलैँचा उद्योग
- पोखरामा: मैनबत्ती, अगरबत्ती, उनी धागो कात्ने उद्योग
- स्थानीय रोजगारी र बजारमा सहयोग पुर्याउँछ
मझौला उद्योग
१५ करोडभन्दा बढी देखि ५० करोडसम्म पुँजी हुने उद्योग। कच्चा पदार्थ बाहिरबाट पनि ल्याइन्छ।
- उदाहरण: कपडा उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, निर्माण कम्पनी
- उत्पादन राष्ट्रिय र केही अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्छ
- धेरै जनालाई रोजगारी दिन्छ, राज्यलाई बढी राजस्व
उद्योग सञ्चालनका चुनौती
लगानीको अभाव
ठुलो धनराशि आवश्यक पर्ने तर पुँजी र ऋणको व्यवस्था नहुँदा उद्योग सञ्चालनमा कठिनाइ हुन्छ।
बजारको अभाव
उत्पादित वस्तु बेच्ने उपयुक्त बजार नभएमा उद्योग टिकाउन गाह्रो हुन्छ।
मानव संसाधनको अभाव
दक्ष र प्राविधिक जनशक्ति सहज रूपमा नपाइनु उद्योगको ठुलो समस्या हो।
कानुनी अड्चन
बारम्बार परिवर्तन हुने सरकारी नीति-नियम र अस्पष्ट कानुनका कारण सञ्चालनमा कठिनाइ आउँछ।
औद्योगिकीकरण
अर्थ
उद्योग, कारखाना आदिको स्थापना, विकास र विस्तार गर्ने प्रक्रियालाई औद्योगिकीकरण भनिन्छ। पोखरा औद्योगिक क्षेत्रमा हाल ७६ ओटा उद्योग सञ्चालनमा छन् र यसको स्थापना भएको पचास वर्ष पुगिसकेको छ।
औद्योगिकीकरणका आवश्यकता
- स्थानीय स्रोत साधनको उपयोग गर्न
- रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न
- जीवनस्तरमा सुधार गर्न
- दैनिक उपभोग्य वस्तुको सहज आपूर्ति गर्न
- देशको आर्थिक विकास गर्न
- जनशक्तिमा सिप र कार्यदक्षताको विकास गर्न
- आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्ने सिप विकास गर्न
उत्पादन र बजारीकरणको अन्तरसम्बन्ध
उत्पादन
कच्चा पदार्थ, श्रम र साधनको प्रयोग गरी कुनै वस्तु वा सेवा बनाउने काम। वस्तुको गुणस्तर, डिजाइन र कार्यक्षमतामा ध्यान दिइन्छ।
बजारीकरण
उत्पादित वस्तुको प्रचार, बिक्री-वितरण र उपयुक्त मूल्य निर्धारण गर्ने काम। उपभोक्ताको आवश्यकता बुझेर वस्तु प्रस्तुत गर्नु नै बजारीकरण हो।
अभ्यासका उत्तरहरू
परम्परागत सिप र स्थानीय कच्चापदार्थ प्रयोग गर्ने, १० देखि ५० किलोवाटसम्म बिजुली खपत गर्ने र बढीमा १५ करोडसम्म पुँजी भएका उद्योगलाई साना उद्योग भनिन्छ।
उत्पादित वस्तुको प्रचार-प्रसार गरी उपयुक्त मूल्यमा बजारमा बेचबिखन तथा वितरण गर्ने कार्यलाई बजारीकरण भनिन्छ।
कच्चा पदार्थ, श्रम र अन्य साधनको प्रयोग गरी कुनै वस्तु वा सेवा बनाउने कार्यलाई उत्पादन भनिन्छ।
१५ करोडभन्दा बढी र ५० करोडसम्म स्थिर पुँजी भएका उद्योगलाई मझौला उद्योग भनिन्छ। यस्ता उद्योगमा कच्चा पदार्थ स्थानीय र बाहिरी क्षेत्र दुवैबाट ल्याइन्छ र उत्पादन राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्छ। जस्तै — कपडा उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, निर्माण कम्पनी आदि।
- रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न
- जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन
- देशको आर्थिक विकास गर्न
- आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्ने सिप विकास गर्न
उत्पादन र बजारीकरण एकअर्कासँग गहिरो गरी जोडिएका छन्। कच्चा पदार्थ, श्रम र साधन प्रयोग गरी वस्तु बनाउने काम उत्पादन हो भने त्यही वस्तुलाई प्रचार गरी ग्राहकसम्म पुर्याउने काम बजारीकरण हो। वस्तु जति गुणस्तरीय भयो, त्यसको बजारीकरण त्यति नै सहज हुन्छ र उपभोक्ताको माग बढ्छ। तर वस्तु गुणस्तरीय भए पनि प्रचार-प्रसार र उपयुक्त बजार व्यवस्थापन नभएमा त्यो बिक्री हुन सक्दैन र उद्योगलाई आर्थिक घाटा हुन्छ। त्यसैले उद्योगले उपभोक्ताको रुचि र मागअनुसार वस्तु उत्पादन गर्नुका साथै त्यसको सही बजारीकरण पनि गर्नुपर्छ। यसरी उत्पादन र बजारीकरण दुवै मिलेर मात्र उद्योग सफल हुन्छ।
उद्योग सञ्चालन गर्दा मुख्यतः चार चुनौती देखिन्छन्। पहिलो, लगानीको अभाव — ठुलो पुँजी र ऋणको व्यवस्था नहुँदा उद्योग चलाउन गाह्रो हुन्छ। दोस्रो, बजारको अभाव — उत्पादित वस्तु बेच्ने उपयुक्त बजार नभएमा उद्योग टिक्न सक्दैन। तेस्रो, मानव संसाधनको अभाव — दक्ष र प्राविधिक जनशक्ति सजिलै नपाइनु ठुलो समस्या हो। चौथो, कानुनी अड्चन — बारम्बार परिवर्तन हुने सरकारी नीति-नियम र वन तथा भूसंरक्षणसम्बन्धी अस्पष्ट कानुनका कारण उद्योग सञ्चालनमा कठिनाइ आउँछ। यी चुनौतीलाई उपयुक्त योजना र सहयोगका साथ व्यवस्थापन गरे मात्र उद्योग दीर्घकालसम्म टिक्न सक्छ।
सुझाव पत्र (अभ्यास ३ - ग)
मिति: २०८३ साल ..... महिना ..... गते
श्रीमान् वडा अध्यक्षज्यू,
वडा कार्यालय, पोखरा महानगरपालिका,
कास्की।
विषय: स्थानीय वस्तुको बजारीकरणका सम्बन्धमा सुझाव पेस गरेको बारे।
महोदय,
माथि उल्लेखित विषयसँग सम्बन्धित रही म यस वडाको एक विद्यार्थीको हैसियतले देहायका सुझावहरू पेस गर्न चाहन्छु —
- स्थानीय उत्पादनको प्रदर्शनी र मेलाको आयोजना गर्ने,
- उत्पादकलाई पसल र सहकारीसम्म जोड्ने व्यवस्था मिलाउने,
- उत्पादनको प्रचारका लागि पम्प्लेट, सूचनापाटी र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्ने,
- साना उद्यमीलाई सहुलियतपूर्ण ऋण वा अनुदानको व्यवस्था गर्ने,
- गुणस्तर सुधार्न तालिमको व्यवस्था मिलाउने।
माथि उल्लिखित सुझावहरूलाई कार्यान्वयन गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु।
भवदीय,
...........................
कक्षा ८, विद्यार्थी
Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya